“Masada oturmuyor.”
“Diş fırçalarken bile yerinde duramıyor.”
“Derste sürekli hareket ediyor.”
“Ne yapması gerektiğini biliyor ama yine de dürtüsel davranıyor.”
Bu ifadeler, özellikle ilkokul çağındaki çocuklar için ailelerin en sık dile getirdiği gözlemler arasındadır.
Peki bu davranışlar gerçekten isteksizlik, ilgisizlik ya da sınır problemi midir?
Yoksa çocuğun gelişen sinir sistemi bize başka bir şey mi anlatmaktadır?
Bu yazıda, çocuklarda hareket ihtiyacı, dikkat düzenleme, duyusal işlemleme ve dürtüsellik arasındaki ilişkiyi bilimsel bir çerçevede ele alıyoruz.
Çocuklar Neden Yerinde Durmakta Zorlanır?
Bazı çocuklar için hareket etmek bir tercih değil, bir ihtiyaçtır.
Hareket, büyük kas kullanımı ve duyusal girdiler çocukların dikkatini düzenler, davranışını organize eder ve dürtü kontrolünü destekler.
Bu çocuklar, oturduklarında değil; hareket ettiklerinde daha iyi odaklanabilirler.
Yani çoğu zaman çocuk:
- Dikkati bozulduğu için hareket etmez.
- Dikkatini toplayabilmek için hareket eder.
Bu bakış açısı, davranışı tamamen farklı bir yerden okumamızı sağlar.
Duyusal İşlemleme ve Hareket İhtiyacı
Bazı çocukların sinir sistemi daha yüksek uyarılma eşiğine sahiptir.
Bu da şu anlama gelir: Bedenlerini ve çevrelerini yeterince “hissetmek” için daha fazla harekete ihtiyaç duyarlar.
Bu çocuklar genellikle:
- Kıpır kıpırdır
- Uzun süre oturmakta zorlanır
- Hareketli oyunları tercih eder
- Masada, sırada veya banyoda durmakta güçlük yaşar
Bu davranışlar çoğu zaman duyusal arayış olarak tanımlanır ve yaramazlıkla karıştırılmamalıdır.
“Biliyor Ama Yapmıyor”: Dürtüsellik Nedir?
Ebeveynlerin en çok zorlandığı noktalardan biri şudur:
“Biliyor ama neden yapmıyor?” Bilmek ayrı yapmak ayrıdır.
Burada devreye yürütücü işlevler girer.
Yürütücü işlevler;
- Durma
- Bekleme
- Sırayı takip etme
- Düşünüp sonra hareket etme
- Dürtüyü kontrol etme
gibi becerileri kapsar ve beynin ön bölgesi (prefrontal korteks) ile ilişkilidir.
Bu bölge, çocukluk boyunca gelişir ve 7 yaş civarında hâlâ olgunlaşma sürecindedir. Okul sürecinde zorlukların daha görünür hale gelmesi bu sebepledir.
Yani çocuk:
- Kuralı biliyor olabilir
- Ama uygulamak için gerekli olan “beyin freni” henüz yeterince güçlü olmayabilir
Bu durum isteksizlik değil, gelişimsel bir beceri farkıdır.
Hareket Dürtüselliği Nasıl Etkiler?
Hareket, özellikle büyük kasları içeren aktiviteler:
- Sinir sistemini düzenler
- Dikkatle ilişkili nörotransmitterleri destekler
- Bedensel farkındalığı artırır
Beden daha düzenli olduğunda, dürtü kontrolü de daha iyi çalışır.
Bu yüzden hareket ihtiyacı karşılanmayan çocuklarda dürtüsel davranışlar daha belirgin olabilir.
Bilimsel Olarak Etkili Destek Yolları
Araştırmalar ve klinik deneyimler, aşağıdaki uygulamaların dürtü kontrolü ve dikkat düzenleme üzerinde etkili olduğunu göstermektedir:
- ✔ Ağır iş aktiviteleri (itme, çekme, taşıma, sıkma)
- ✔ Kısa görev döngüleri (uzun görevler yerine küçük parçalar)
- ✔ Görsel rutinler ve görsel kurallar
- ✔ Sıra bekleme ve kural içeren oyunlar
- ✔ Hareket → sakinlik geçişlerini öğreten günlük rutinler
Bu yaklaşımlar, çocuğun kendini düzenleme becerisini destekler. Dürtü kontrolü tıpkı kas gibi, tekrar eden pratikle güçlenir. Sıra bekleme oyunları, görsel kurallar ve kısa görev döngüleri beynin fren devresini zaman içinde güçlendirir.
Ne Zaman Destek Alınmalı?
Eğer:
- Evde yapılan düzenlemelere rağmen zorlanma devam ediyorsa
- Günlük yaşam (okul, ev, sosyal ilişkiler) belirgin şekilde etkileniyorsa
- Çocuk sürekli “uyarılara rağmen” durmakta zorlanıyorsa
çocuğun duyusal işlemleme ve yürütücü işlev becerilerinin bütüncül olarak değerlendirilmesi çok önemlidir.
Bu noktada bir ergoterapistten profesyonel destek almak, hem çocuğun ihtiyaçlarını netleştirir hem de doğru yol haritasını sunar.